शाळा सोडली तरी LC वर दुरुस्ती शक्य! उच्च न्यायालयाचा मोठा निकाल: नाव, जात, जन्मतारीख दुरुस्तीचे नियम व प्रक्रिया
शाळा सोडल्यानंतरही शाळा सोडल्याच्या दाखल्यावरील (School Leaving Certificate - LC) नाव, वडिलांचे नाव, जात किंवा जन्मतारीख दुरुस्त करता येते का?
अनेकदा शिक्षण विभाग किंवा शाळा प्रशासनाकडून "विद्यार्थ्याने शाळा सोडलेली असल्याने आता दाखल्यावर किंवा जनरल रजिस्टरमध्ये (GR) कोणताही बदल करता येणार नाही" असे सांगून अर्ज फेटाळले जातात. परंतु, मुंबई उच्च न्यायालयाने (High Court Bench at Aurangabad) नुकताच एका याचिकेत महत्त्वपूर्ण निकाल देत स्पष्ट केले आहे की, विद्यार्थी शाळा सोडून गेला असला तरीही दाखल्यावरील उघड चूक (Obvious Mistake) दुरुस्त करण्याचा अधिकार विद्यार्थ्याला आहे.
या लेखात आपण नुकत्याच झालेल्या Writ Petition No. 7311/2026 मधील कोर्टाचा निकाल, त्यामागील पार्श्वभूमी आणि माध्यमिक शाळा संहितेनुसार (S.S. Code) नाव, जात व जन्मतारीख दुरुस्तीची संपूर्ण नियमावली व पद्धत सविस्तर जाणून घेणार आहोत.
१. उच्च न्यायालयाचा महत्त्वपूर्ण निकाल (Writ Petition No. 7311/2026)
📌 प्रकरणाची पार्श्वभूमी:
याचिकाकर्ता: सईद शादमान (Sayeed Shadman Mohammed Muqeemuddin)
समस्या: शाळा सोडल्याच्या दाखल्यावर (LC) वडिलांचे नाव
Md / Mohd / Momd Muqueemuddinअशा चुकीच्या स्वरूपात नोंदवले होते. ते दुरुस्त करून मूळ कागदपत्रांप्रमाणेMohammed Muqeemuddinकरण्याची मागणी होती.शिक्षणाधिकाऱ्यांचा नकार: संबंधित शिक्षणाधिकाऱ्यांनी २९ डिसेंबर २०२५ रोजी अर्ज फेटाळताना कारण दिले की— "हा विद्यार्थी आता शाळेत शिकत नसून त्याने शाळा सोडलेली आहे; त्यामुळे दुरुस्ती करता येणार नाही."
⚖️ उच्च न्यायालयाने काय निर्णय दिला?
न्यायमूर्ती नितीन सूर्यवंशी आणि न्यायमूर्ती आबासाहेब शिंदे यांच्या खंडपीठाने हा निर्णय दिला:
शिक्षणाधिकाऱ्यांचे कारण चुकीचे: विद्यार्थी सध्या त्या शाळेत शिकत नाही एवढ्याच कारणावरून दुरुस्ती नाकारता येत नाही.
फुल बेंच निकालाचा आधार (Janabai Thakur Case 2019): उच्च न्यायालयाच्या पूर्ण पीठाने Janabai Himmatrao Thakur vs State of Maharashtra मध्ये आधीच स्पष्ट केले आहे की:
"नाव, आडनाव किंवा जात यामध्ये झालेली उघड चूक (Obvious Mistake) असेल, तर विद्यार्थी शाळा सोडून गेला असला तरीही S.S. Code च्या कलम २६.३ (Clause 26.3) आणि परिशिष्ट-६ मधील विहित नमुन्यांनुसार दुरुस्ती करता येते."
अधिकारी कोर्टाच्या अवमानास (Contempt of Court) पात्र: कोर्टाने नाराजी व्यक्त करताना म्हटले की, स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे असतानाही अधिकारी चुकीचे आदेश काढून नागरिकांना कोर्टात यायला भाग पाडतात. शिक्षण विभागाच्या प्रधान सचिवांनी सर्व अधिकाऱ्यांना हे आदेश पाळण्याचे निर्देश दिले आहेत.
अंतिम आदेश:
शिक्षणाधिकाऱ्यांचा २९.१२.२०२५ चा नकार देणारा आदेश रद्द (Quash) केला.
आदेश मिळाल्यापासून ८ आठवड्यांच्या आत वडिलांच्या नावाची दुरुस्ती करण्याचे आदेश शिक्षणाधिकाऱ्यांना दिले.
२. विद्यार्थी शाळेत असताना किंवा शाळा सोडल्यानंतर दुरुस्तीचे सर्वसाधारण नियम
माध्यमिक शाळा संहितेनुसार (Secondary School Code):
पूर्वपरवानगी आवश्यक: जनरल रजिस्टरमधील (General Register) कोणत्याही नोंदीत बदल करण्यासाठी शिक्षणाधिकारी (जिल्हा परिषद) किंवा शिक्षण निरीक्षक (मुंबई) यांची लेखी पूर्वपरवानगी आवश्यक असते.
लाल शाईने नोंद: परवानगी मिळाल्यानंतर मुख्याध्यापक मूळ नोंद न खोडता शेजारी लाल शाईने दुरुस्ती करतात आणि मंजुरी पत्राचा क्रमांक व दिनांक नोंदवून स्वाक्षरी करतात.
नक्कल करताना चूक झाल्यास: जर मूळ जनरल रजिस्टरमध्ये नोंद बरोबर असेल आणि केवळ दाखला (LC) काढताना कारकुनी चूक झाली असेल, तर मुख्याध्यापक दाखल्याच्या मागील बाजूस सुधारित नोंद करून शिक्का व सही देऊ शकतात.
कोणतीही शासकीय फी नाही: अशा प्रकारच्या दुरुस्तीसाठी शाळेत शिकत असलेल्या किंवा शाळा सोडलेल्या कोणत्याही विद्यार्थ्याकडून कोणतीही फी आकारली जात नाही.
३. विविध दुरुस्त्यांसाठी लागणारी कागदपत्रे व पद्धती
अ) जन्मतारीख दुरुस्ती (Date of Birth Correction)
टीप: शाळा सोडल्यानंतर जन्मतारखेत बदल अत्यंत मर्यादित कारणांशिवाय सहसा अनुज्ञेय नसतो. मात्र स्पष्ट टंकलेखन किंवा लिपिकीय चूक असल्यास खालील पुरावे लागतात:
नमुना क्रमांक १ मधील विहित अर्ज (चूक कशी झाली याचे स्पष्टीकरण).
स्थानिक स्वराज्य संस्थेचा (ग्रामपंचायत/नगरपालिका/महानगरपालिका) मूळ जन्मनोंद दाखला किंवा प्रमाणित उतारा.
बाल लसीकरण कार्ड/प्रमाणपत्र प्रत.
प्रथम वर्ग न्यायदंडाधिकाऱ्यांसमोर (First Class Magistrate) पालकांनी केलेले शपथपत्र (Affidavit).
ख्रिश्चन विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत बाप्तिस्मा प्रमाणपत्र.
ब) नाव किंवा आडनावातील बदल (Name / Surname Correction)
दत्तक विधानामुळे बदल: मूळ दत्तक पत्र (Adoption Deed), प्रमाणित प्रत किंवा सक्षम दंडाधिकाऱ्यांचे प्रमाणपत्र.
विवाहामुळे बदल (मुलींच्या बाबतीत): विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र (Marriage Certificate) किंवा दोन साक्षीदारांच्या स्वाक्षरीसह नोटरी प्रतिज्ञापत्र. (विवाहामुळे झालेल्या बदलासाठी राजपत्र/Gazette आवश्यक नाही).
उघड चूक दुरुस्तीसाठी: जन्माचा दाखला, आधार कार्ड आणि दंडाधिकाऱ्यांसमोर केलेले प्रतिज्ञापत्र.
सार्वजनिक परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर: जर १०वी/१२वी बोर्ड परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर नावात बदल करायचा असेल, तर महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत राजपत्रात (Maharashtra Government Gazette) नाव बदल प्रसिद्ध करणे आवश्यक असते.
क) जात किंवा पोटजात यामधील बदल (Caste / Sub-caste Correction)
(केवळ मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत लागू)
नमुना क्रमांक ३ मध्ये अर्ज करावा लागतो. खालील परिस्थितीत बदल अनुज्ञेय असतो:
सुरुवातीला शाळेत प्रवेश घेताना चुकीची नोंद झाली असल्यास.
धर्मांतर किंवा धर्म बदलल्यामुळे.
शासनाने नव्याने एखाद्या जातीचा समावेश मागासवर्गात केल्यास.
आंतरजातीय किंवा आंतरधर्मीय विवाहामुळे.
दत्तक विधानामुळे.
आवश्यक पुरावे:
सक्षम प्राधिकाऱ्याचे (उपविभागीय अधिकारी / कार्यकारी दंडाधिकारी / जिल्हा समाज कल्याण अधिकारी) अधिकृत जात प्रमाणपत्र (Caste Certificate).
आवश्यकतेनुसार शपथपत्र आणि जुन्या महसुली नोंदी.
४. अर्ज करण्याची योग्य पद्धत (Step-by-Step Process)
विहित नमुन्यातील अर्ज: विद्यार्थी अल्पवयीन असल्यास पालकांनी आणि सज्ञान (१८ वर्षे पूर्ण) असल्यास स्वतः विहित नमुन्यात अर्ज लिहावा.
मुख्याध्यापकांमार्फत सादर करणे: हा अर्ज थेट शिक्षण विभागाकडे न देता, ज्या शाळेत शिक्षण घेतले त्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांमार्फत (Through Headmaster) संबंधित शिक्षणाधिकारी (प्राथमिक/माध्यमिक) यांच्याकडे पाठवला जातो.
कागदपत्रांची पडताळणी: मुख्याध्यापक सर्व पुराव्यांची तपासणी करून आपल्या शिफारशीसह प्रस्ताव शिक्षणाधिकारी कार्यालयात सादर करतात.
शिक्षणाधिकारी आदेश: शिक्षणाधिकाऱ्यांच्या मान्यतेनंतर शाळेच्या जनरल रजिस्टरमध्ये व दाखल्यावर कायदेशीर दुरुस्ती केली जाते.
📌 निष्कर्ष (Takeaway)
विद्यार्थी शाळा सोडून गेला आहे या एकाच तांत्रिक कारणावरून कोणताही अधिकारी तुमचा दुरुस्तीचा हक्क नाकारू शकत नाही. जर तुमच्या दाखल्यावर नावात, जातीत किंवा नोंदीत स्पष्ट चूक असेल, तर तुम्ही S.S. Code नियम २६.३ आणि मुंबई उच्च न्यायालयाच्या विविध निकालांचा (Writ Petition 7311/2026 व Janabai Thakur Case) संदर्भ देऊन रीतसर दुरुस्ती करून घेऊ शकता.
हा लेख आवडल्यास गरजू विद्यार्थी व पालकांपर्यंत नक्की शेअर करा!
नाव, जात, पोटजात, जन्मतारीख बदल करण्यासाठी करावयाच्या अर्जाची प्रत डाऊनलोड करण्यासाठी खाली क्लिक करा.